آنگاه در آيهء بعد ، روزى را به ياد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مىآورد كه از ميان كسان خويش بيرون آمده ، مؤمنان را براى صحنهء جنگ آمده مىكرد . « وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » نوعاً آيهء مزبور را دربارهء احد دانسته‌اند . اما تعبير « غدوت » كه آن را به « بامداد » ترجمه مىكنند با رفتن رسول خدا به سوى احد در عصر روز جمعه سازگارى ندارد . آنچه مشكل را حل مىكند اين كه « غداة » در اينجا به معناى مطلق خروج است كما اين كه « رواح » مطلق بازگشت . بنابراين بر خلاف آنچه در ترجمه‌ها گفته شد معناى آن بامداد نيست . « 1 » سپس در آيهء 122 ، از دو گروهى ياد مىكند كه قصد شركت در جنگ را نداشتند . مفسران آنان رابنوحارثه و بنوسلمه از انصار دانسته‌اند اما از تعبير « اللَّهُ وَلِيُّهُما » چنان به دست مىآيد كه به هر روى آنقدر اهل ولاية الله بوده‌اند تا همراه ساير مؤمنان در جنگ شركت كنند . در انتهاى آيه آمده ، « پس مؤمنان بايد كه بر خداى توكل كنند » در اينجا يك سؤال براى مؤمنان بوده و آن اين كه چرا خداوند آنان را در احد يارى نكرد . گويا در پاسخ به اين سؤال خداوند شرايط امداد الهى را با ياد از غزوهء بدر بيان مىكند : هر آينه خدا شما را در بدر يارى كرد ، حال آن كه ناتوان بوديد ، پس از خدا بترسيد ، باشد كه سپاسگزار شويد . آنگاه كه ( تواى پيامبر ) به مؤمنان گفتى : اگر خدا سه هزار فرشته به ياريتان فرستد ، آيا شما را كافى نخواهد بود ؛ بلى ، اگر پايدارى كنيد و پرهيزگار باشيد ، چون دشمنان تاخت آورند ، خدا با پنج هزار فرشتهء صاحب علامت شما را يارى مىكند . و خداوند اين كار را جز براى شادمانى شما و آرامش قلبتان نكرد ؛ و نيست ياريى مگر از سوى خداى پيروزمند و دانا . از ظاهر آيات فوق چنين به دست مىآيد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پيش از وقوع جنگ احد ، از كمك خداوند در بدر ياد كرده و فرموده است كه اگر شكيبا و پرهيزگار باشند چه بسا كمك خداوند فزون بر آن چيزى باشد كه در بدر بوده است . به هر روى پايدارى يكى از شروط اصلى امداد الهى است . « 2 » واقدى مىگويد : چون در روز بدر شكيبايى نكرده و گريختند يك ملك به كمك آنان نيامد . « 3 » در ادامه ، تا چندين آيه ، ربطى به جنگ احد ندارد جز آن كه در آيهء 132 تأكيد بر اطاعت از خدا و رسول دارد . بار ديگر از آيهء 139 به آنچه در احد رخ داده مىپردازد . پيش

--> ( 1 ) . در شعر كعب بن مالك در مرثيهء حمزه نيز همين تعبير آمده ( السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 3 ، ص 139 ) : غداة اجابت بأسيافها * جميعاً بنى الاوس و الخزرج ( 2 ) . نك : مجمع البيان ، ج 2 ، ص 499 ؛ و واقدى نيز مىگويد : « اذْتَقُولُ » مربوط به جنگ احد است ؛ المغازى ، ج 1 ، ص 319 . ( 3 ) . المغازى ، ج 1 ، ص 320 .